İş kazası geçiren bir çalışan ya da yakınını kaybeden bir aile, hem fiziksel hem de hukuki açıdan zorlu bir süreçle yüz yüze gelir. Bu süreçte tazminat hakkının neler kapsadığını, hangi koşullarda kullanılabileceğini ve davanın nasıl ilerlediğini bilmek büyük önem taşır. Bu yazıda iş kazası tazminat davalarına ilişkin temel hukuki çerçeveyi anlaşılır biçimde ele alıyoruz.
İş Kazası Nedir?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, iş kazasını hukuki açıdan tanımlamaktadır. Buna göre iş kazası; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, işveren tarafından görevle başka bir yere gönderilmesi sırasında ya da emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır.
Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için kazanın işyeri veya iş ile bağlantısının kurulması zorunludur. Bu bağlantının hukuki değerlendirmesi her somut olayda farklılık gösterebilir.
Tazminat Davasının Hukuki Dayanağı
İş kazasından doğan tazminat talepleri temelde iki farklı hukuki zemine oturabilir:
Sözleşmeden Doğan Sorumluluk
İşçi ile işveren arasındaki iş sözleşmesi, işverene çalışanı gözetme ve koruma borcu yükler. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almaması ya da eksik alması durumunda sözleşmeye aykırılık nedeniyle tazminat talep edilebilir. Bu yol, ispat kolaylığı bakımından işçi lehine değerlendirilebilir; zira işverenin kurtuluş beyyinesi sunması gerekir .
Haksız Fiilden Doğan Sorumluluk
Türk Borçlar Kanunu’nun genel haksız fiil hükümleri çerçevesinde de tazminat talep edilebilir. Bu yolda kusur, zarar ve illiyet bağının ispatı davacı tarafa düşer.
Uygulamada her iki talep birlikte ileri sürülebilmekte; mahkemeler davacı lehine olan hükümleri esas alarak değerlendirme yapmaktadır .
Hangi Tazminat Kalemleri İstenebilir?
İş kazası tazminat davasında talep edilebilecek başlıca kalemler şunlardır:
Maddi Tazminat
Geçici iş göremezlik tazminatı: Kaza nedeniyle çalışamadığı dönemde uğranılan kazanç kaybını karşılar.
Sürekli iş göremezlik tazminatı: Kalıcı sakatlık durumunda, mesleki kazanç kaybına göre hesaplanan tazminattır. SGK tarafından bağlanan gelir, bu hesaplamada mahsup edilir.
Destekten yoksun kalma tazminatı: İş kazası sonucu hayatını kaybeden kişinin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk veya anne-baba gibi yakınlarının talep edebileceği tazminattır.
Tedavi giderleri: Kazayla doğrudan ilişkili ve belgelenen sağlık harcamaları istenebilir.
Manevi Tazminat
Kaza sonucu bedensel bütünlüğü zarar gören kişi ile ölüm halinde yakınları, çektikleri elem ve acı nedeniyle manevi tazminat talep edebilir. Manevi tazminat miktarı hâkim tarafından takdir edilmekte olup somut olayın ağırlığına göre belirlenir.
Davanın Tarafları ve Sorumluluğun Kapsamı
Tazminat davasında esas muhatap işverendir. Ancak bazı durumlarda sorumluluk daha geniş bir çevreye yayılabilir:
- Asıl işveren – alt işveren ilişkisinin bulunduğu hallerde her ikisi de sorumlu tutulabilir.
- Üçüncü bir kişinin kusurlu davranışı kazaya yol açmışsa o kişiye de dava yöneltilebilir.
- SGK, yasal şartların oluşması halinde işverene rücu davası açabilir.
Birden fazla davalının bulunduğu hallerde sorumluluk paylaşımı mahkeme tarafından belirlenir .
Dava Süreci Nasıl İşler?
SGK’ya Bildirim
İş kazasının yasal süre içinde SGK’ya bildirilmesi gerekir. Bildirimin yapılmaması ya da geç yapılması hem idari yaptırımlara yol açar hem de tazminat hesabını etkileyebilir. Bildirim süreleri mevzuatta düzenlenmiş olmakla birlikte değişime tabi olduğundan güncel sürelerin teyit edilmesi önerilir .
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İş kazasından kaynaklanan tazminat davaları kural olarak İş Mahkemelerinde görülür. Yetkili mahkeme konusunda 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun ilgili hükümleri uygulanır .
Zamanaşımı
İş kazasından doğan tazminat taleplerinde zamanaşımı süresi, uygulanacak hukuki zemine göre farklılık gösterebilir. Zamanaşımı süresinin kaçırılması hakkın yitirilmesine neden olabileceğinden bu konuda gecikmeksizin hukuki destek alınması kritik önem taşır .
Hesaplama ve Bilirkişi
Tazminat miktarları; çalışanın yaşı, ücreti, maluliyet oranı, bakiye ömrü ve aktif-pasif dönem gibi değişkenler esas alınarak aktüerya hesabıyla belirlenir. Mahkemeler bu hesaplama için uzman bilirkişilerden rapor alır. SGK tarafından bağlanan gelirler, hesaplanan tazminattan mahsup edilir.
İşçinin Kusurunun Etkisi
Kazanın oluşumunda işçinin de kusuru bulunuyorsa tazminat miktarı kusur oranında indirilebilir. Buna karşın işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmemiş olması, sorumluluğun temel belirleyicisi olmaya devam eder. Kusur dağılımı mahkeme tarafından, çoğunlukla iş güvenliği uzmanı bilirkişi raporu doğrultusunda saptanır.
Sonuç
İş kazası tazminat davaları; teknik bilirkişi raporları, SGK mevzuatı ve iş hukukunun iç içe geçtiği, dikkat ve titizlik gerektiren hukuki süreçlerdir. Zamanaşımı sürelerinin kısalığı ve ispat yükünün önemi göz önünde bulundurulduğunda, kaza sonrasında mümkün olan en kısa sürede hukuki değerlendirme yaptırılması büyük önem taşır. Hukuki sürecinize ilişkin sorularınız için bir avukattan bireysel danışmanlık almanızı öneririz.
Sık Sorulan Sorular
İş kazası geçirdikten sonra ne kadar süre içinde dava açabilirim?
Tazminat taleplerinde zamanaşımı süresi, dayanılan hukuki temele ve olayın özelliklerine göre değişkenlik gösterir. Sürenin kaçırılması hak kaybına yol açabileceğinden kaza tarihinden itibaren vakit geçirmeksizin bir avukattan bilgi almanız önerilir .
SGK’dan ödeme aldıysam ayrıca tazminat davası açabilir miyim?
Evet. SGK tarafından bağlanan iş göremezlik geliri veya yapılan ödemeler, işverene karşı açılacak tazminat davasına engel değildir. Ancak SGK ödemeleri mahkemece hesaplanan tazminattan mahsup edilir; bu nedenle iki talep birbirini tümüyle karşılamaz.
İşveren kazayı SGK’ya bildirmediyse ne yapabilirim?
Bildirimi bizzat yapma hakkınız bulunmaktadır. Kazanın iş kazası sayılıp sayılmayacağına SGK inceleme yaparak karar verir. Bildirimin yapılmamış olması tazminat hakkınızı ortadan kaldırmaz; ancak süreci karmaşıklaştırabilir. Bu durumda hukuki destek almak süreci önemli ölçüde kolaylaştırır.
İş kazası sonucu hayatını kaybeden kişinin yakınları tazminat talep edebilir mi?
Evet. Ölen kişinin desteğinden yararlanan eş, çocuklar ve belirli koşullar altında anne-baba gibi yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Ayrıca bu kişiler, duydukları acı ve elem nedeniyle manevi tazminat isteme hakkına da sahiptir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir. Her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.