İş ilişkisinin başlangıcında hem işçi hem de işveren birbirini tanıma fırsatı bulabilmek için iş sözleşmelerine deneme süresi kaydı ekleyebilir. Ancak bu süre içinde gerçekleştirilen feshin hukuki sonuçları, birçok kişinin sandığından çok daha kapsamlı bir tablo ortaya çıkarabilir. Deneme süresi içinde feshin tamamen “serbest” olduğu yanılgısı, uygulamada ciddi hak kayıplarına yol açmaktadır.
Deneme Süresi Nedir?
Deneme süresi, iş sözleşmesine taraflarca eklenen ve bu süre zarfında her iki tarafın da sözleşmeyi daha kolay koşullarda sona erdirebileceği bir başlangıç dönemidir. 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde bireysel iş sözleşmelerinde deneme süresi en fazla iki ay olarak kararlaştırılabilir. Toplu iş sözleşmeleriyle bu sürenin dört aya kadar uzatılabileceği düzenlenmektedir .
Deneme süresi kaydının geçerli sayılabilmesi için iş sözleşmesine açıkça yazılması gerekir. Sözlü olarak kararlaştırılan deneme süresi, uyuşmazlık halinde ispat güçlüğü doğurur.
Deneme Süresinde Feshin Genel Özellikleri
Deneme süresi içinde işçi veya işveren, herhangi bir ihbar süresi vermeksizin ve ihbar tazminatı ödemeksizin iş sözleşmesini feshedebilir. Bu, kanunun taraflara tanıdığı özel bir kolaylıktır. Ne var ki bu serbestlik, deneme süresi feshini tamamen sınırsız kılmaz.
İhbar ve Kıdem Tazminatı Durumu
Deneme süresi içinde gerçekleştirilen fesihlerde kural olarak ihbar tazminatı yükümlülüğü doğmaz. Kıdem tazminatına hak kazanılabilmesi için gereken asgari çalışma süresinin henüz dolmamış olması nedeniyle çoğu zaman kıdem tazminatı da gündeme gelmez . Ancak somut olay koşullarına göre farklı değerlendirmeler yapılabilir; bu nedenle her durumun ayrıca incelenmesi gerekir.
Ücret ve Diğer Mali Haklar
Deneme süresinin “kolaylaştırılmış fesih” dönemi olması, işçinin bu süre içinde çalışmasının karşılıksız kalacağı anlamına gelmez. İşçi, fiilen çalıştığı günlere ait ücretini eksiksiz almaya hak kazanır. Bunun yanı sıra kullanılmayan yıllık izin ücreti, fazla mesai ücreti gibi doğmuş haklar da talep edilebilir .
Deneme Süresinde Feshin Sınırları
Deneme süresi içinde fesih serbestisi mutlak değildir. Türk iş hukuku, bu dönemi hak ihlallerine zemin olmaktan çıkarmak için çeşitli güvenceler öngörmüştür.
Ayrımcılık Yasağı
İşveren, deneme süresi içinde dahi işçiyi cinsiyet, din, dil, ırk, siyasi düşünce, sendikal faaliyet gibi nedenlerle işten çıkaramaz. Ayrımcılık temelinde gerçekleştirilen fesihlerde işçi, ayrımcılık tazminatı talep etme hakkını korur .
Sendikal Güvence
Sendikal nedenlerle yapılan fesihlerin deneme süresinde de hukuka aykırı olduğu kabul edilmektedir. Bu tür durumlarda işçi, ilgili mevzuat kapsamında tazminat hakları için başvuruda bulunabilir .
Kötüniyet Yasağı
Fesih hakkının açıkça kötüye kullanıldığı durumlarda —örneğin işçinin şikâyette bulunmasının hemen ardından yapılan fesihlerde— kötüniyet tazminatı gündeme gelebilir. Mahkemeler, feshin zamanlaması ve koşullarını göz önünde bulundurarak bu değerlendirmeyi yapmaktadır .
İş Güvencesi Hükümleri Uygulanır mı?
İş güvencesi hükümlerinden yararlanabilmek için işçinin aynı işyerinde veya işverenin aynı işkolundaki işyerlerinde en az otuz iş günü çalışmış olması ve işyerinde otuz veya daha fazla işçi çalıştırılması gibi koşulların bir arada bulunması aranmaktadır . Deneme süresi çoğunlukla bu koşulların sağlanamadığı bir döneme denk geldiğinden, iş güvencesi kapsamındaki geçerli sebep zorunluluğu ve fesih prosedürü kural olarak uygulanmaz.
Bununla birlikte, deneme süresinin dolmasına yakın veya otuz iş gününün dolduğu koşullarda fesih gerçekleştiriliyorsa sürelerin dikkatli hesaplanması büyük önem taşır .
Deneme Süresi Feshinde Dikkat Edilmesi Gereken Pratik Noktalar
Hem işçi hem de işveren açısından aşağıdaki hususlar uygulamada sıkça sorun yaratmaktadır:
Fesih bildiriminin yazılı yapılması: Her ne kadar deneme süresi içinde şekil serbestisi daha geniş olsa da fesih iradesinin yazılı olarak ortaya konması, olası uyuşmazlıklarda ispat kolaylığı sağlar.
SGK bildirimlerinin zamanında yapılması: İşten ayrılış bildirgesinin yasal süreler içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na yapılması hem işveren hem de işçi açısından zorunludur .
İşçinin haklarını talep etmesi: Deneme süresi içinde işten çıkarılan işçiler, zaman zaman haklarından habersiz olduğu için işverenin sunduğu belgeleri incelemeden imzalayabilmektedir. İbraname veya sulh sözleşmesi imzalanmadan önce hukuki destek almak önemlidir.
Sonuç
Deneme süresi içinde fesih, iş hukukunun öngördüğü kolaylıklar sayesinde daha az prosedürel yük içerse de tamamen sınırsız bir serbestlik değildir. İşçinin bu dönemde de temel hakları korunmakta; ayrımcılık, kötüniyet ve sendikal güvence gibi kurallar geçerliliğini sürdürmektedir. İşverenler açısından ise fesih sürecinin hukuka uygun biçimde yürütülmesi, ileride karşılaşılabilecek tazminat yükümlülüklerinin önüne geçmek bakımından kritik önem taşır. Uyuşmazlık yaşanmadan önce sürecin bir hukukçuyla değerlendirilmesi, her iki taraf için de en sağlıklı yoldur.
Sık Sorulan Sorular
Deneme süresi içinde işten çıkarılan işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Kıdem tazminatına hak kazanmak için gereken asgari çalışma süresi genellikle deneme süresiyle çakışmadığından, bu dönemde işten çıkarılan işçi çoğunlukla kıdem tazminatına hak kazanamamaktadır. Ancak farklı koşullar farklı sonuçlar doğurabileceğinden somut durumun değerlendirilmesi gerekir .
İşveren deneme süresi içinde herhangi bir gerekçe göstermek zorunda mı?
Kural olarak iş güvencesi hükümleri bu dönemde uygulanmadığından işveren, fesih için geçerli sebep gösterme zorunluluğuyla karşılaşmaz. Bununla birlikte feshin ayrımcılık veya kötüniyet içermemesi gerektiği unutulmamalıdır.
Deneme süresi kaç ay olabilir?
Bireysel iş sözleşmelerinde deneme süresi en fazla iki ay olarak belirlenebilir. Toplu iş sözleşmeleriyle bu süre uzatılabilmektedir .
Deneme süresinde işçi istifa ederse ne olur?
İşçi de deneme süresi içinde ihbar süresi vermeksizin iş sözleşmesini feshedebilir. Bu durumda işçinin fiilen çalıştığı süreye ait ücret ve diğer doğmuş hakları ödenmelidir. İşçinin herhangi bir tazminat yükümlülüğü doğmaz; ancak sözleşmede cezai şart öngörülmüşse bu durum ayrıca değerlendirilmelidir .
Deneme süresi feshi veya iş hukukuna ilişkin süreçlerde hukuki destek almak istiyorsanız bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir. Her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.